امپراطوری ساسانی

امپراطوری ساسانی آخرین امپراطوری پیش از اسلام ایران بود.^[1]^[2]^[3]EnglishThe Sasanian Empire was the last pre-Islamic Iranian empire.پښتود ساسانیانو امپراتورۍ د اسلام څخه مخکې د ایران وروستۍ امپراتورۍ وه.دریامپراطوری ساسانی آخرین امپراطوری پیش از اسلام ایران بود. این شهر توسط خاندان ساسان از سال های ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی اداره می شد.^[1]^[15]EnglishIt was ruled by the House of Sasan from 224 to 651 AD.پښتودا د ۲۲۴ څخه تر ۶۵۱ میلادی پورې د ساسان کور لخوا اداره شوې وه.دریاین شهر توسط خاندان ساسان از سال های ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی اداره می شد. این امپراطوری به طور رسمی به عنوان Ērānšahr شناخته می شد که به معنی "امپراطوری ایرانیان" است. این دومین سلسله ایرانی با طولانی ترین دوران سلطنت بود که تنها توسط امپراطوری پارتیان پیشی گرفته بود.^[1]^[1]^[2]^[4]^[5]^[6]^[7]^[8]EnglishThe empire was officially known as Ērānšahr, which translates to the "Empire of the Iranians." It was the second longest-reigning Iranian dynasty, surpassed only by the Parthian Empire.پښتوامپراتورۍ په رسمي ډول د ایرانیانو امپراتورۍ په نوم پیژندل کیده.دریاین امپراطوری به طور رسمی به عنوان Ērānšahr شناخته می شد که به معنی "امپراطوری ایرانیان" است. این دومین سلسله ایرانی با طولانی ترین دوران سلطنت بود که تنها توسط امپراطوری پارتیان پیشی گرفته بود.

منشاء و ظهور

این امپراطوری توسط اردشیر اول، پسر پاپاک و یک نوادۀ ساسان تاسیس شد.^[1]^[9]EnglishThe empire was founded by Ardashir I, the son of Papak and a descendant of Sasan.پښتوامپراتورۍ د ارډاشیر I لخوا تاسیس شوې، د پاپاک زوی او د ساسان اولاد.دریاین امپراطوری توسط اردشیر اول، پسر پاپاک و یک نوادۀ ساسان تاسیس شد. ظهور او با زوال ارسخیدها به دلیل درگیری های داخلی و خارجی هم زمان بود.^[1]EnglishHis rise coincided with the decline of the Arsacids due to internal and external strife.پښتود هغه لوړوالی د داخلي او بهرني شخړو له امله د ارساکیډز د زوال سره همغږي و.دریظهور او با زوال ارسخیدها به دلیل درگیری های داخلی و خارجی هم زمان بود. اردشیر اول بعد از شکست آرتابانوس چهارم پارتیا در نبرد هورموزدگان در سال ۲۲۴ سلسله را تاسیس کرد.^[1]^[10]EnglishArdashir I established the dynasty after defeating Artabanus IV of Parthia at the Battle of Hormozdgan in 224.پښتواردشیر I په ۲۲۴ کې د هورموزډګان په جګړه کې د پارتیا د ارټابانوس څلورم ماتولو وروسته سلسله رامینځته کړه.دریاردشیر اول بعد از شکست آرتابانوس چهارم پارتیا در نبرد هورموزدگان در سال ۲۲۴ سلسله را تاسیس کرد. حکمرانان ساسانی مصمم بودند که میراث سال Achaemenid Empire را با تثبیت تسلطات ایرانی بازسازی کنند.^[1]EnglishThe Sasanian rulers were determined to restore the legacy of the Achaemenid Empire by consolidating Iranian dominions.پښتود ساسانیانو واکمنانو هوډ درلود چې د ایران د واکمنۍ د پیاوړتیا له لارې د اچيمنيد دايره میراث بیرته راوګرځوي.دریحکمرانان ساسانی مصمم بودند که میراث سال Achaemenid Empire را با تثبیت تسلطات ایرانی بازسازی کنند.

در ولایت پرسیس، حاکمان محلی مانند اردشیر و دارا قبل از ظهور سلطه مرکزی ساسانی ها حکومت می کردند.^[7]EnglishIn the province of Persis, local rulers like Ardashir and Dara ruled before the rise of the central Sasanian authority.پښتود فارس په ولایت کې، د مرکزي ساسانیانو واکمني تر راپورته کیدو دمخه محلي واکمنانو لکه اردشیر او دارا واکمني کوله.دریدر ولایت پرسیس، حاکمان محلی مانند اردشیر و دارا قبل از ظهور سلطه مرکزی ساسانی ها حکومت می کردند. در اواخر دوره پارت ها، منطقه ایستاخر توسط خانواده بازرنگ اداره می شد.^[7]EnglishDuring the late Parthian period, the region of Istakhr was governed by the family of Bazrang.پښتود پارتیانو د وروستي دورې په جریان کې، د استخر سیمه د بازرانګ کورنۍ لخوا اداره کیده.دریدر اواخر دوره پارت ها، منطقه ایستاخر توسط خانواده بازرنگ اداره می شد. برخی گزارش ها نشان می دهد که ساسان متعلق به سلسله کیان بود و از هند به ایران رسید.^[7]EnglishSome accounts suggest that Sasan belonged to the Kian dynasty and arrived in Iran from India.پښتوځینې راپورونه وړاندیز کوي چې ساسان د کیان سلسله پورې اړه لري او له هند څخه ایران ته رسیدلی.دریبرخی گزارش ها نشان می دهد که ساسان متعلق به سلسله کیان بود و از هند به ایران رسید.

حاکمیت در افغانستان و آسیای مرکزی

سرحدات شرقی امپراطوری بعضی اوقات تا کاشغر گسترش می یافت.^[7]EnglishThe empire's eastern reaches sometimes extended as far as Kashgar.پښتود امپراتورۍ ختیځې برخې ځینې وختونه تر کاشغر پورې غځېدلې وې.دریسرحدات شرقی امپراطوری بعضی اوقات تا کاشغر گسترش می یافت. امپراطوری همچنان بر منطقه خراسان نفوذ داشت.^[11]EnglishThe empire also exerted influence over the Khorasan region.پښتوامپراتورۍ په خراسان سیمه کې هم نفوذ درلود.دریامپراطوری همچنان بر منطقه خراسان نفوذ داشت. از قرن سوم تا قرن هفتم، امپراطوری بر بخش هایی از غرب و مرکز افغانستان مسلط بود، به ویژه در سال هرات که به عنوان یک ولایت مرزی در نظر گرفته می شد.^[12]EnglishFrom the 3rd to the 7th century, the empire dominated parts of western and central Afghanistan, especially Herat, which was treated as a frontier province.پښتود دریمې پیړۍ څخه تر اوومې پیړۍ پورې، امپراتورۍ د لویدیز او مرکزي افغانستان په برخو واکمنه وه، په ځانګړي توګه هرات، کوم چې د سرحدي ولایت په توګه چلند کیده.دریاز قرن سوم تا قرن هفتم، امپراطوری بر بخش هایی از غرب و مرکز افغانستان مسلط بود، به ویژه در سال هرات که به عنوان یک ولایت مرزی در نظر گرفته می شد.

مذهب و کلتور

Zoroastrianism به عنوان دین رسمی دولت عمل کرد و به عنوان یک ایده آل متحد کننده احیا شد.^[1]^[13]EnglishZoroastrianism served as the official state religion and was revitalized as a unifying ideal.پښتوزارواستريزيسم د رسمي دولتي مذهب په توګه خدمت وکړ او د یووالي ایډیال په توګه بیا ژوندي شو.دریZoroastrianism به عنوان دین رسمی دولت عمل کرد و به عنوان یک ایده آل متحد کننده احیا شد. فرهنگ ساسانی ها تاثیر عمیقی بر مناطق دور مانند اروپای غربی، شرق آفریقا، چین و هند داشت.^[1]EnglishSasanian culture had a profound influence on regions as distant as Western Europe, East Africa, China, and India.پښتود ساسانیانو کلتور د لویدیځې اروپا، ختیځې افریقا، چین او هند په څیر لیرې پرتو سیمو باندې ژور نفوذ درلود.دریفرهنگ ساسانی ها تاثیر عمیقی بر مناطق دور مانند اروپای غربی، شرق آفریقا، چین و هند داشت.

ساسانی ها به طور قابل توجهی به توسعه هویت ایرانی به عنوان یک فرهنگ و ملت کمک کردند.^[7]EnglishThe Sasanians contributed significantly to the development of Iranian identity as a culture and nation.پښتوساسانیانو د یو کلتور او ملت په توګه د ایراني هویت په پراختیا کې د پام وړ مرسته کړې.دریساسانی ها به طور قابل توجهی به توسعه هویت ایرانی به عنوان یک فرهنگ و ملت کمک کردند. یک عنصر کلیدی در این توسعه ایجاد خُداینامه در زمان حکومت خسرو انوشیروان بود.^[7]EnglishA key element in this development was the creation of the Khodaynameh during the reign of Khosrow Anushirvan.پښتوپه دې پرمختګ کې یو مهم عنصر د خسرو انوشیروان په واکمنۍ کې د خوډینامې رامینځته کول و.درییک عنصر کلیدی در این توسعه ایجاد خُداینامه در زمان حکومت خسرو انوشیروان بود. این کار به عنوان یک تاریخ ملی و یک منبع برای شهنامه بود.^[7]EnglishThis work served as a national history and a source for the Shahnameh.پښتودا کار د ملي تاریخ او د شاهنامې سرچینې په توګه خدمت وکړ.دریاین کار به عنوان یک تاریخ ملی و یک منبع برای شهنامه بود. امپراطوری همچنین بر هنر و معماری قرون وسطی در سراسر آسیا و اروپا تاثیر گذاشت.^[1]^[14]EnglishThe empire also influenced medieval art and architecture across Asia and Europe.پښتوامپراتورۍ د آسیا او اروپا په اوږدو کې د مینځنۍ پیړۍ هنر او معمارۍ هم اغیزه کړې.دریامپراطوری همچنین بر هنر و معماری قرون وسطی در سراسر آسیا و اروپا تاثیر گذاشت.

نظامی و معماری

امپراطوری ساسانی ها یک قدرت بزرگ در اواخر دوران باستان بود و به شدت با امپراطوری روم رقابت می کرد.^[1]^[10]EnglishThe Sasanian Empire was a major power of late antiquity and competed zealously with the Roman Empire.پښتود ساسانیانو امپراتورۍ د لرغوني وخت یو لوی ځواک و او د روم امپراتورۍ سره یې په کلکه سیالي کوله.دریامپراطوری ساسانی ها یک قدرت بزرگ در اواخر دوران باستان بود و به شدت با امپراطوری روم رقابت می کرد. این رقابت یک مرحله جدید از جنگ های روم-ایران را آغاز کرد.^[1]EnglishThis rivalry sparked a new phase of Roman–Iranian Wars.پښتودې سیالۍ د روم - ایران د جګړو نوی پړاو پیل کړ.دریاین رقابت یک مرحله جدید از جنگ های روم-ایران را آغاز کرد. ساسانی ها کتیسیفون را به عنوان پایتخت خود در بیشتر دوره حکومت خود حفظ کردند.^[1]EnglishThe Sasanians maintained Ctesiphon as their capital city for most of their rule.پښتوساسانیانو د خپلې واکمنۍ په اوږدو کې کټیسفون د خپل پلازمینې په توګه ساتلی و.دریساسانی ها کتیسیفون را به عنوان پایتخت خود در بیشتر دوره حکومت خود حفظ کردند. استاکر برای مدت کوتاهی به عنوان پایتخت برای دو سال اول سلسله خدمت کرد.^[1]EnglishIstakhr served briefly as the capital for the first two years of the dynasty.پښتواستخر د سلطنت په لومړیو دوو کلونو کې د لنډې مودې لپاره د پلازمینې په توګه خدمت وکړ.دریاستاکر برای مدت کوتاهی به عنوان پایتخت برای دو سال اول سلسله خدمت کرد.

این دوره برای پروژه های معماری بزرگ و کارهای عمومی شناخته شده بود.^[1]^[13]EnglishThe era was known for grandiose architectural projects and public works.پښتودا دوره د لویو معماري پروژو او عامه کارونو لپاره پیژندل شوې وه.دریاین دوره برای پروژه های معماری بزرگ و کارهای عمومی شناخته شده بود. این امپراطوری بخاطر کمک های قابل ملاحظه اش به هنر مشهور است.^[4]EnglishThe empire is celebrated for its remarkable contributions to art.پښتوامپراتورۍ د هنر لپاره د هغې د پام وړ مرستې لپاره لمانځل کیږي.دریاین امپراطوری بخاطر کمک های قابل ملاحظه اش به هنر مشهور است. سیاست های اداری و اخلاقی ساسانی ها حتی پس از فروپاشی سیاسی دولت بر فرهنگ های همسایه تاثیر گذاشتند.^[7]EnglishSasanian administrative and ethical policies influenced neighboring cultures even after the political collapse of the state.پښتود ساسانیانو اداري او اخلاقي تګلارې حتی د دولت له سیاسي سقوط وروسته هم ګاونډي کلتورونه اغیزمن کړل.دریسیاست های اداری و اخلاقی ساسانی ها حتی پس از فروپاشی سیاسی دولت بر فرهنگ های همسایه تاثیر گذاشتند.

سقوط و میراث ها

امپراطوری ساسانی با یک جنگ ویرانگر با امپراطوری بیزانس روبرو شد.^[1]EnglishThe Sasanian Empire faced a devastating war with the Byzantine Empire.پښتود ساسانیانو امپراتورۍ د بازنطیني امپراتورۍ سره له ویجاړونکي جګړې سره مخامخ وه.دریامپراطوری ساسانی با یک جنگ ویرانگر با امپراطوری بیزانس روبرو شد. بعد از ظهور اسلام در عربستان، امپراطوری به دست فاتحین اولیه مسلمان سقوط کرد.^[1]EnglishFollowing the rise of Islam in Arabia, the empire fell to the early Muslim conquests.پښتوپه عربستان کې د اسلام له راپورته کیدو وروسته، امپراتورۍ د مسلمانانو لومړني فتحو ته راټیټه شوه.دریبعد از ظهور اسلام در عربستان، امپراطوری به دست فاتحین اولیه مسلمان سقوط کرد. این فتوحات توسط محمد آغاز شد و تحت خلافت راشدین ادامه یافت.^[1]^[16]EnglishThese conquests were initiated by Muhammad and continued under the Rashidun Caliphate.پښتودا فتوحات د محمد لخوا پیل شوي او د راشدین خلافت لاندې دوام لري.دریاین فتوحات توسط محمد آغاز شد و تحت خلافت راشدین ادامه یافت.

سقوط امپراطوری یک تغییر مهم مذهبی و فرهنگی را نشان داد.^[1]EnglishThe fall of the empire marked a significant religious and cultural shift.پښتود امپراتورۍ سقوط د پام وړ مذهبي او کلتوري بدلون په نښه کړ.دریسقوط امپراطوری یک تغییر مهم مذهبی و فرهنگی را نشان داد. با این حال، اسلام سازی ایران اجازه جذب تدریجی موسیقی، ادبیات، فلسفه و هنر ساسانی ها را به فرهنگ اسلامی داد.^[1]EnglishHowever, the Islamization of Iran allowed for the gradual absorption of Sasanian music, literature, philosophy, and art into Islamic culture.پښتوپه هرصورت، د ایران اسلام کول په تدریجي ډول د ساسانیانو میوزیک، ادب، فلسفه، او هنر اسلامي کلتور ته جذبولو ته اجازه ورکړه.دریبا این حال، اسلام سازی ایران اجازه جذب تدریجی موسیقی، ادبیات، فلسفه و هنر ساسانی ها را به فرهنگ اسلامی داد. این جذب همچنان گسترش ایده های ایرانی را در سراسر جهان مسلمان تضمین کرد.^[1]EnglishThis absorption ensured the continued proliferation of Iranian ideas throughout the Muslim world.پښتودې جذب په ټوله اسلامي نړۍ کې د ایراني نظرونو دوامداره خپریدل تضمین کړل.دریاین جذب همچنان گسترش ایده های ایرانی را در سراسر جهان مسلمان تضمین کرد.